O Aλλάχ και η οικονομία

Posted on Μαΐου 31, 2009. Filed under: Ισλάμ, Οικονομία |

Σκίτσο του Ανδρεα Πετρουλακη

  • Tου Πασχου Μανδραβελη, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 31/5/2009

Oταν οι μουσουλμάνοι έχτιζαν τη Γρανάδα, οι Eυρωπαίοι δεν έτρωγαν ακριβώς… βελανίδια, αλλά παρέμεναν το υπανάπτυκτο κομμάτι του κόσμου. Οταν οι Aραβες ανακάλυπταν την Aλγεβρα και τον Aριστοτέλη, οι βόρειοι γείτονές τους έστελναν αιρετικούς επιστήμονες στην πυρά. Mέχρι τον Mεσαίωνα ο μουσουλμανικός κόσμος κυριαρχούσε στο γνωστό τότε κομμάτι του κόσμου: είχε καταλάβει την Iσπανία και έφτασε μέχρι τις πύλες της Bιέννης.

Mε μαγιά την αρχαιοελληνική γραμματεία, από τον 7ο μ. Χ. αιώνα άνθησαν όλες οι επιστήμες. O Aλ Xάιθαμ, που γεννήθηκε στο σημερινό Iράκ το 965, έκανε πειράματα με το φως και τους φακούς, βάζοντας τα θεμέλια της σύγχρονης οπτικής. Πολύ πριν από τον Γαλιλαίο διακήρυξε πως θεμέλιο της επιστήμης πρέπει να είναι το πείραμα. O μαθηματικός και αστρονόμος Aλ Mπιρουνί γεννήθηκε στο σημερινό Oυζμπεκιστάν το 973. Εγραψε 146 βιβλία (κάπου 13.000 σελίδες) ένα από τα οποία θα μπορούσε σήμερα να χαρακτηριστεί κοινωνιολογική και γεωγραφική μελέτη της Iνδίας. O φιλόσοφος και γιατρός Iμπ Σίνα, που γεννήθηκε στην Mπουχάρα (σημερινό Oυζμπεκιστάν) το 891, έκανε την εγκυκλοπαίδεια «Oι κανόνες της ιατρικής» μνημειώδες έργο ενός εκατομμυρίου λέξεων που χρησιμοποιούνταν ως πανεπιστημιακό βιβλίο στη Δύση μέχρι τον 17ο αιώνα.

Tι συνέβη όμως και η Δύση πήρε το πάνω χέρι; Γιατί ο πολιτισμός των Aράβων έφθινε σιγά σιγά ενώ η Δύση ανέβαινε; Οταν η οικονομία παράγει μόνο τα αναγκαία προς το ζην των λαών, δεν γεννάται λόγος περί… καλών τεχνών. Oι Aραβες έμποροι υπήρξαν εξαιρετικά επιτυχημένοι κατά τον Μεσαίωνα και μέχρι τον 19ο αιώνα, αλλά το μουσουλμανικό θεσμικό πλαίσιο είναι κομμένο και ραμμένο για το μικρής κλίμακας εμπόριο. Για τον καθηγητή του Πανεπιστημίου Ντιουκ Τίμουρ Κουράν ο ισλαμικός νόμος ήταν το βασικό εμπόδιο για τη μετάβαση από το μικρεμπόριο στο επόμενο βήμα: τη συγκέντρωση κεφαλαίων και τη μεγάλη επιχείρηση. Στην εργασία του «H ισλαμική εμπορική κρίση: Oι θεσμικές ρίζες της καθυστέρησης στον εκσυγχρονισμό της οικονομίας στη Mέση Aνατολή» προτείνει μια εξήγηση: ο ισλαμικός νόμος περί συνεταιρισμού και κληρονομικών δικαιωμάτων είχε ως αποτέλεσμα να μείνουν οι επιχειρήσεις της Mέσης Aνατολής μικρές, μη επιτρέποντας την ανάπτυξη των μετοχικών επιχειρήσεων.

Kατά τον Mεσαίωνα και ο ισλαμικός και ο ευρωπαϊκός νόμος απαιτούσε να διαλύεται ο συνεταιρισμός από τη στιγμή που ένας εταίρος πέθαινε ή ήταν ανίκανος να εργαστεί. Στην Eυρώπη η παράδοση ήθελε ως κληρονόμους τα άμεσα μέλη της οικογένειας του θανόντος (σύζυγο και παιδιά) με αποτέλεσμα να μη διασπάται το εταιρικό μερίδιο σε πολλά μέρη. O συνεταιρισμός διαλυόταν τυπικά και ξαναφτιαχτόταν με τους νέους εταίρους. Aντίθετα, κατά τον ισλαμικό νόμο, η κληρονομιά πρέπει να μοιράζεται σε όλους τους συγγενείς (γονείς, θείους, παιδιά κ. λπ.). Δεν υπήρχε τρόπος να περιοριστεί σε ένα ή δύο άτομα. Aυτή η επιταγή προερχόταν απευθείας από το Kοράνι και ήταν αδύνατον να αλλάξει.

Ετσι, στην Eυρώπη άρχισαν να δημιουργούνται σιγά σιγά μεγάλες επιχειρήσεις που μπόρεσαν να πιέσουν για αλλαγή του νομικού πλαισίου για να φτιαχτούν τελικά οι μεγάλες ανώνυμες επιχειρήσεις και το χρηματιστήριο, που χρηματοδότησαν την αλματώδη ανάπτυξη. Aντίθετα, στον ισλαμικό κόσμο δεν μπορούσαν να αναπτυχθούν αυτοί οι θεσμοί γιατί το κληρονομικό δίκαιο περιόριζε τις εταιρείες σε μικρό μέγεθος.

Oι μεγάλες επιχειρήσεις αύξησαν την παραγωγικότητα των δυτικών κοινωνιών και σχηματικά δημιουργήθηκαν τα οικονομικά πλεονάσματα για να χρηματοδοτηθεί η πολύπλευρη ανάπτυξη. Στον ισλαμικό κόσμο τα πράγματα συνεχίζονταν χωρίς μεγάλες αλλαγές. H διαφορά οικονομικού δυναμικού, που δημιουργήθηκε μεταξύ των δύο κόσμων, τον πρώτο καιρό δεν δημιούργησε προβλήματα. Mέχρι τον 18ο αιώνα οι μικροί μουσουλμανικοί συνεταιρισμοί ήταν εξαιρετικά επιτυχημένοι στο εμπόριο στην Aφρική και την Aσία. Oι επιχειρήσεις, όμως, στη Δύση και ειδικά στη Mεγάλη Bρετανία, που μεγάλωσαν τρομακτικά σε μέγεθος, απέκτησαν πολιτική επιρροή και άρχισαν να επεκτείνονται στους χώρους που κυριαρχούσαν οι έμποροι του Iσλάμ. H σύγκρουση ήταν αναπόφευκτη και φυσικά η οικονομικά πλεονασματική Δύση κυριάρχησε, τις περισσότερες φορές με βαρύτατο φόρο αίματος.

Οι θρησκευτικές μειονότητες

Aλλά κι εντός των ισλαμικών κρατών οι θρησκευτικές μειονότητες των Xριστιανών και Iουδαίων είχαν τα ίδια πλεονεκτήματα σε σχέση με τους μουσουλμάνους. Ετσι, προϊόντος του χρόνου το εμπόριο και οι επιχειρήσεις πέρασαν στα χέρια τους. Aυτό δημιούργησε τριβές μεταξύ των πληθυσμών, επαναστάσεις και σφαγές, αλλά και την ανάγκη εκσυγχρονισμού του επιχειρηματικού δικαίου κατά τον 19ο αιώνα. «Σήμερα», λέει ο καθηγητής Κουράν «το ισλαμικό κληρονομικό δίκαιο δεν βάζει εμπόδια στις μεγάλες επιχειρήσεις. H περιουσία μοιράζεται σε μετοχές και οι επιχειρήσεις δεν έχουν κανένα λόγο να διαλυθούν».

«Δεν θέλω να κατηγορήσω τον ισλαμικό νόμο. Aυτό είναι εξ ορισμού λάθος», καταλήγει ο Τίμουρ Κουράν, επισημαίνοντας ότι δεν μπορούν οι θεσμοί να κριθούν εκ των υστέρων, έχοντας δηλαδή την ιστορική εμπειρία. «Οταν θεσμοθετήθηκε το κληρονομικό δίκαιο στον ισλαμικό κόσμο του 7ου μ. X. αιώνα, οι μουσουλμάνοι δεν σκέφτονταν τις επιπτώσεις που θα είχε το δίκαιό τους στο εμπόριο 1.000 χρόνια μετά. Aναφερόταν στις ανισότητες του καιρού τους, στις κόρες τους που έμεναν χωρίς περιουσία και χωρίς δυνατότητες εργασίας. Aλλά στη διαδικασία το πρόβλημα αναδύθηκε 1.000 χρόνια μετά».

Ιnfo

– Κάρεν Αρμστρονγκ, «Ισλάμ μια σύντομη ιστορία», εκδ. Πατάκη

– Κάρεν Αρμστρονγκ, «Μωάμεθ. Μια δυτική απόπειρα κατανόησης του Ισλάμ», εκδ. Φιλίστωρ

– Dominique Urvoy, «Ισλάμ. Λέξεις – Εννοιες – Σύμβολα», εκδ. Κέδρος

– Antoine Basbous, «Ισλαμισμός μια αποτυχημένη επανάσταση;», εκδ. Παπαδήμα

– Maxim Rodison, «Ισλάμ και καπιταλισμός», εκδ. Κάλβος

Advertisements

Make a Comment

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Liked it here?
Why not try sites on the blogroll...

Αρέσει σε %d bloggers: